Jak czytać Sandersona? Kompletny przewodnik po Cosmere

Czym jest Cosmere i dlaczego to inny problem niż Pratchett

Brandon Sanderson to pisarz, który postawił sobie cel tak absurdalnie ambitny, że trudno go opisać bez śmiechu – a potem bez podziwu. Postanowił zbudować jedno spójne uniwersum obejmujące dziesiątki planet, dziesiątki cykli i dziesiątki bohaterów – tak żeby wszystkie jego powieści, pozornie osobne i niezależne, były w rzeczywistości częścią jednej, wielkiej historii. Tę historię nazwał Cosmere.

Brzmi znajomo? Trochę jak Pratchett, który też pisał różne cykle w jednym świecie. Ale jest jedna fundamentalna różnica.

U Pratchetta cykle są naprawdę niezależne. Możesz przeczytać Wiedźmy bez znajomości Straży i nic nie stracisz. Sanderson buduje inaczej – jego cykle są osobne na początku, ale im dalej w las, tym więcej połączeń. Postaci z jednej serii pojawiają się w innej. Odkrycia z jednego cyklu rzucają nowe światło na zdarzenia z drugiego. Jest tajemnicza postać, która przewija się przez całe Cosmere i której tożsamość składa się z dziesiątek małych wskazówek rozrzuconych po różnych książkach. Sanderson nie żartuje z tym „jednym wielkim planem”.

To oznacza, że czytanie Sandersona ma dwa tryby – i warto zdecydować który jest Twój, zanim otworzysz pierwszą stronę.

Dwa typy czytelnika Sandersona

Typ pierwszy: chcę dobrych, niezależnych powieści fantasy.

To jest w porządku. Każdy cykl Sandersona stoi samodzielnie i można go czytać nie wiedząc nic o Cosmere. „Z mgły zrodzony” jest świetną powieścią niezależnie od tego czy wiesz, że łączy się z „Drogą królów”. Jeśli jesteś tym czytelnikiem – wybierasz jeden cykl, czytasz go od początku do końca i cieszysz się historią. Połączenia będą przyjemnym bonusem, nie obowiązkiem.

Typ drugi: chcę Cosmere. Całe. Wszystko.

To jest bardzo słuszne pragnienie i bardzo kosztowna decyzja życiowa. Sanderson opublikował dotąd ponad dwadzieścia powieści i nowel w ramach Cosmere i nie zamierza zwalniać tempa. Jeśli jesteś tym czytelnikiem – kolejność czytania ma dla Ciebie znaczenie, bo pewne książki zawierają spoilery do innych, a niektórych rzeczy nie zrozumiesz w pełni bez wcześniejszego przygotowania.

Dla obu typów mam rekomendacje. Ale najpierw – co w ogóle jest do przeczytania.

Mistborn – najlepszy punkt wejścia dla nowych (7 tomów, dwie ery)

Gdybym miał wskazać jedno miejsce, od którego zaczynają Sandersona ludzie, którzy zostają z nim na lata – to jest „Z mgły zrodzony”. Nie dlatego, że to najlepsza jego powieść. Dlatego, że jest najlepszym wprowadzeniem do tego, czym Sanderson w ogóle jest.

Świat pierwszej trylogii Mistborn to miejsce, w którym Ostatni Imperator rządził przez tysiąc lat, kwiaty nigdy nie kwitły, niebo jest czerwone od popiołu i wszystko – absolutnie wszystko – wskazuje na to, że zło wygrało i wygrywać będzie wiecznie. W tym świecie żyją skaa – niewolnicza klasa bez praw, bez nadziei i bez historii. I żyje Kelsier – pół-skaa z blizną na twarzy, który przeżył najgorsze więzienie Imperatora i wyszedł z niego z jednym postanowieniem: obalić system.

Tu pojawia się to, za co Sandersona uwielbiają czytelnicy na całym świecie – jego systemy magii. W Mistbornie bohaterowie połykają metale i je spalają, uwalniając konkretne moce. Każdy metal daje inną zdolność – cynk wzmaga emocje innych, żelazo przyciąga metalowe obiekty do allomanta, stal odpycha je od niego, złoto pokazuje wizje alternatywnych wersji siebie. System jest w pełni opisany, logiczny i konsekwentny. Sanderson nie robi „magii bo tak” – u niego magia działa jak fizyka, ma swoje prawa i swoje koszty. To jego znak rozpoznawczy i jeden z powodów, dla których tak dobrze się go czyta jako pisarza – czytelnik wie, że reguły nie zmienią się w połowie książki.

Trylogia pierwszej ery kończy się zamkniętą, satysfakcjonującą historią. Nie musisz czytać dalej – ale prawdopodobnie zechcesz.

Era pierwsza – trylogia klasyczna:

1. Z mgły zrodzony
2. Studnia wstąpienia
3. Bohater wieków

Era druga – seria Waxa i Wayne’a:

Trzysta lat po wydarzeniach z pierwszej trylogii. Ten sam świat, ale zmieniony nie do poznania – z mgły i popiołu wyrósł Dziki Zachód z rewolwerami, koleją i detektywami. Wax to szlachcic i łowca nagród, Wayne to jego ekscentryczny partner, który wierzy że kapelusze mają dusze.

Zmiana klimatu jest radykalna i nie wszyscy ją lubią. Jeśli pierwsza trylogia była mrocznym epickim fantasy, era druga to przygodowy western z elementami kryminału. Lżejsza, szybsza, mniej poważna – i celowo.

1. Stop prawa
2. Cienie tożsamości
3. Żałobne opaski
4. Zaginiony metal

Ważna uwaga: „Zaginiony metal” – czwarty tom ery drugiej – jest już mocno cosmerowy i zawiera informacje, które łączą się z wydarzeniami z Archiwum Burzowego Światła. Sanderson sam rekomenduje żeby czytać go po czwartym tomie Stormlight. Jeśli nie zależy Ci na Cosmere – możesz go czytać po prostu jako zamknięcie serii Waxa i Wayne’a.

---

Archiwum Burzowego Światła – szczyt Cosmere i największe wyzwanie (5 tomów, po 1000+ stron każdy)

Musimy porozmawiać o rozmiarze.

„Droga królów” ma ponad tysiąc stron. „Słowa światłości” mają ponad tysiąc trzysta. Każdy z pięciu tomów pierwszej serii Stormlight to wydarzenie logistyczne – gruba cegła, którą trzymasz w dwóch rękach i nosisz w osobnej torbie. Polskie wydania wychodzą w częściach, żeby w ogóle dało się je fizycznie oprawić.

Powiedziałem to wprost, bo wiele osób zaczyna „Drogę królów” nie wiedząc na co się decyduje i odkłada po trzech tygodniach ze wstydem. Nie ma wstydu – to po prostu bardzo duże zobowiązanie czasowe.

Ale jeśli jesteś gotowy – to jest prawdopodobnie najambitniejsza seria fantasy pisana aktualnie przez jednego autora. Roshar to planeta, przez którą co kilka dni przetaczają się arcyburze o sile huraganu – i w której całe życie, architektura, kultura i magia ewoluowały wokół tych burz. Fauna chowa się pod ziemię. Rośliny mają pancerzyki. Ludzie budują miasta pod osłoną skał. I gdzieś w tym świecie coś bardzo starego i bardzo złego zaczyna się budzić.

Śledzimy kilkoro bohaterów: Kaladina – ciemnookiego żołnierza, który z adeptury u ojca-chirurga trafił do niewoli jako mostkowy; Shallan – arystokratkę z sekretami, która podróżuje po wiedzę i odkrywa w sobie coś, czego się nie spodziewała; Dalinara – arcyksięcia i legendę wojenną, który zaczyna widzieć wizje przeszłości i zastanawia się czy to mądrość czy szaleństwo.

Polskie tytuły w kolejności:

1. Droga królów (2014)
2. Słowa światłości (2014)
3. Dawca przysięgi (2017)
4. Rytm wojny (2020)
5. Wiatr i prawda (2024)

Między tomami 2 i 3 warto przeczytać nowelę „Tancerka krawędzi” – krótka, samodzielna, ale pogłębia jeden z wątków pobocznych który w tomie 3 staje się ważny. Między tomami 3 i 4 – nowela „Odprysk świtu”, podobna sytuacja.

---

Elantris i Nowa dusza cesarza – gdzie zaczął i co ukrył w cieniu

„Elantris” to debiutancka powieść Sandersona z 2005 roku i do dziś jedna z moich ulubionych. Mówię to wprost – jako czytelnik i pisarz, który jest wrażliwy na to jak się buduje świat i jak prowadzi się narrację polityczną.

Elantris to piękne, magiczne miasto, którego mieszkańcy byli niegdyś bogami. Potem magia się zepsuła – i z dnia na dzień ci sami ludzie stali się żywymi trupami. Czują wszystko, nigdy nie zasypiają, każda rana pozostaje świeża i boli bez końca – ale nie mogą umrzeć. Miasto zamieniło się w więzienie. Świat poza nim udaje, że Elantris nie istnieje.

To, co Sanderson robi z tym pomysłem – jak prowadzi trzy przeplatające się wątki, jak konstruuje polityczne intrygi, jak rozgrywa moment gdy system władzy opiera się na kłamstwie, które wszyscy znają – jest sprawą, za którą tę książkę szczerze cenię. Nie ma tu spektakularnej magii w stylu Mistborn. Jest za to historia o tym, że władca, który wydawał się największym złem, mógł być czymś zupełnie innym – i że obalenie tyrana jest łatwiejsze niż decyzja co zbudować w jego miejsce.

„Nowa dusza cesarza” – technicznie osadzona w tym samym świecie co Elantris – to osobna nowela, którą można czytać niezależnie. I zdecydowanie warto. To najkrótszy i najbardziej skondensowany pokaz tego, czym jest sandersonowska magia twarda – bohaterka potrafi tworzyć pieczęcie, które przepisują historię obiektów. Chce przepisać historię samego cesarza. Ma na to dziewięćdziesiąt dni.

Za tę nowelę Sanderson dostał nagrodę Hugo w kategorii Best Novella w 2013 roku – i zasłużył.

Warbreaker – ten, który łączy wszystko

„Warbreaker” to powieść, którą Sanderson sam rekomenduje czytać przed trzecim tomem Stormlight – bo dwie ważne postacie z Warbreakerów pojawiają się w „Dawcy przysięgi” i dobrze wiedzieć kim są.

Ale to nie jest powód żeby ją czytać. Powód żeby ją czytać jest taki, że to jedna z najlepiej skrojonych samodzielnych powieści Cosmere. Dwie księżniczki – jedna posłuszna, jedna zbuntowana – zostają wysłane do wrogiego królestwa jako zakładniczki i potencjalne żony. System magii oparty jest tu na kolorach i na Biochromie – czymś w rodzaju życiowej siły, którą można oddawać innym lub odbierać. Ktoś w tym świecie zebrał tyle Biochromu, że stał się niemal bogiem – i nikt nie wie dlaczego ani po co.

Czytaj po pierwszej trylogii Mistborn, przed trzecim tomem Stormlight.

---

Rekomendowana kolejność dla nowych

Jeśli chcesz Cosmere i chcesz je czytać we właściwej kolejności – oto najprostsza ścieżka, która nie będzie Cię spoilerować i pozwoli budować wiedzę o świecie stopniowo:

1. Elantris
2. Nowa dusza cesarza – nowela, dostępna w zbiorze „Bezkres magii”
3. Z mgły zrodzony
4. Studnia wstąpienia
5. Bohater wieków
6. Warbreaker
7. Droga królów
8. Słowa światłości
9. Tancerka krawędzi – nowela
10. Stop prawa
11. Dawca przysięgi
12. Odprysk świtu – nowela
13. Cienie tożsamości
14. Rytm wojny
15. Żałobne opaski
16. Zaginiony metal
17. Wiatr i prawda

To dużo. Nikt nie powiedział, że Cosmere to krótka przygoda.

---

Od czego nie zaczynać

„Droga królów” jako pierwsza książka Sandersona – to błąd, który robi wiele osób zwabionych rankingami. „Droga królów” jest znakomita, ale jest też bardzo wymagająca i zakłada pewną cierpliwość wobec budowania świata. Jeśli nie masz jeszcze zaufania do Sandersona – zacznij od Mistborn albo Elantris. Droga królów będzie lepsza gdy wiesz już, że ten autor dotrzymuje obietnic.

Era druga Mistborn przed erą pierwszą – można, ale tracisz większość emocji z odkrywania co stało się ze światem przez te trzysta lat.

„Zaginiony metal” przed czwartym tomem Stormlight – Sanderson sam to rekomenduje. Ten tom jest już głęboko cosmerowy i pewne rzeczy będą bez kontekstu płaskie.

---

Słowo o scenach walki – uczciwa uwaga od czytelnika

Sanderson jest mistrzem systemów magii i mistrzem konstruowania intryg. Ale jest jedna rzecz, przy której – jako pisarz i czytelnik – mam mieszane uczucia: jego sceny walki w książkach z cyklu z Mgły zrodzonego.

Są filmowe. Są bardzo filmowe. Widać w nich człowieka, który myśli obrazem, klatką po klatce, ruchem kamery. I rozumiem to – Sanderson wprost mówi o planach adaptacji, pisze scenariusze, myśli o swoich historiach wizualnie. Problem polega na tym, że w książce ta filmowość czasem działa przeciwko narracji. Scena, która na ekranie trwałaby trzydzieści sekund i wyglądałaby spektakularnie, na papierze rozciąga się na pięć stron pełnych kierunków ciosów, kątów upadku i nazw technik. W pewnym momencie przestajesz wiedzieć kto gdzie stoi i co właściwie się dzieje. Znaczy ja przestaję, ale wiem że nie jestem w tym sam.

To nie dyskwalifikuje Sandersona – to jest cena za jego rozmach. Ale warto wiedzieć wcześniej, że w trakcie dłuższych sekwencji walk można się zagubić i że to nie jest Twoja wina jako czytelnika. To po prostu miejsce, w którym jego wyobraźnia jest bardziej wizualna niż tekstowa.

Dygresja od Piotra Tango

Jako autor bloga pozwolę sobie na autopromocję: w mojej książce występują dwa twarde systemy magiczne także fanom charakterystycznej metodologii Sandersona powinno się spodobać. Nie ukrywam, że gałąź jednego z systemów jest mocno inspirowana mechaniką allomancji „Z mgły zrodzonego” .