Krajowa Izba Odwoławcza nałożyła na Bibliotekę Narodową karę za kolejną umowę z wolnej ręki z izraelską firmą Ex Libris. Chodzi o system biblioteczny Alma i wyszukiwarkę Primo, na których opiera się projekt OMNIS, czyli centralny katalog bibliotek w Polsce. Piszę o tym jako autor i wydawca, bo od katalogu zaczyna się droga czytelnika do książki. Jeśli ten katalog szwankuje, cierpi każdy, kto próbuje coś znaleźć.
Najważniejsze fakty w pigułce
- KIO uznała, że Biblioteka Narodowa ponosi wyłączną odpowiedzialność za doprowadzenie do monopolu i pozbawiła się prawa do kształtowania warunków cenowych.
- Kara wynosi 31 tys. zł, do tego 33 tys. zł kosztów postępowania odwoławczego.
- Sprawa dotyczy umowy z 29 grudnia 2025 roku, wartej 10 mln zł, na korzystanie z systemu Alma i wyszukiwarki Primo w 2026 roku oraz usługi serwisowe.
- Wyrok jest prawomocny od sierpnia 2026 roku, ale Biblioteka Narodowa złożyła skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego.
- Skargę do KIO wniosła polska firma MOL z Gdyni, która tworzy oprogramowanie dla bibliotek.
Czym jest OMNIS i skąd w nim Alma i Primo
Projekt OMNIS Biblioteki Narodowej ruszył oficjalnie w 2017 roku. Jego celem było stworzenie centralnego katalogu zbiorów bibliotecznych, w którym czytelnik znajdzie publikacje z wielu bibliotek w jednym miejscu. Według dr. hab. Jerzego Franke, autora książki „Projekt OMNIS Biblioteki Narodowej”, dofinansowanie projektu przekroczyło 63 mln zł.
W kwietniu 2018 roku przetarg wygrała firma Ex Libris. Kontrakt miał wartość 39 mln zł, a Biblioteka Narodowa kupiła system Alma i wyszukiwarkę Primo, nie nabywając jednak autorskich praw majątkowych do oprogramowania.
Potem zaczęły się umowy z wolnej ręki. W 2021 roku BN zawarła z Ex Librisem kolejną umowę, wartą 21,5 mln zł, uzasadniając tryb wyłącznymi prawami producenta do systemu. W marcu 2023 roku prezes Urzędu Zamówień Publicznych stwierdził w kontroli doraźnej naruszenie przepisów, a półtora miesiąca później potwierdziła to KIO. Mimo to pod koniec 2025 roku zapadła decyzja o kolejnej umowie w tym samym trybie.
Dlaczego KIO ukarała Bibliotekę Narodową
W styczniu 2026 roku spółka MOL zarzuciła BN naruszenie zasad uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców oraz nieuzasadnione odstąpienie od przetargu. KIO przyznała jej rację. Po wyroku Biblioteka Narodowa zaskarżyła go do Sądu Okręgowego w Warszawie, jednak skarga została odrzucona z przyczyn formalnych, bez merytorycznego rozpatrzenia zarzutów. W sierpniu 2026 roku rozstrzygnięcie stało się prawomocne.
Na tym historia się nie kończy. Jak przekazał Gazecie Wyborczej zastępca dyrektora BN Dominik Cieszkowski, 1 października 2026 roku instytucja wniosła skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego i poprosiła o wstrzymanie wykonania wyroku KIO.
Stanowisko Biblioteki Narodowej
Uczciwie trzeba przedstawić też drugą stronę. BN argumentuje, że w sprawie pomieszano dwa różne zagadnienia: utrzymanie i dostęp do już działającego systemu oraz wybór zupełnie nowego rozwiązania. Zmiana systemu tej klasy wymagałaby według Cieszkowskiego migracji blisko 20 mln rekordów bibliograficznych, odtworzenia integracji, testów, dostosowania procesów w około 750 bibliotekach i przeszkolenia użytkowników.
Biblioteka prowadzi obecnie wstępne konsultacje rynkowe, które mają pokazać, jakie systemy są dostępne i ile kosztowałaby zmiana. Jednocześnie podtrzymuje, że polskie firmy nie mają dziś rozwiązania, które mogłoby zastąpić Almę. Rozumiem ten argument. Problem w tym, że bez przetargu nikt nie sprawdził tego rzetelnie.
Chaos w katalogach i głos bibliotekarzy
Związek Zawodowy Bibliotekarzy Biblioteki Narodowej od lat zwraca uwagę na nieprawidłowości przy wdrażaniu systemów kupionych z wolnej ręki. Według związku sposób zastosowania Almy i Primo w setkach bibliotek doprowadził do chaosu w katalogach na niespotykaną dotąd skalę. Ta sama książka potrafiła wyświetlać się w kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu osobnych wynikach wyszukiwania, co dezorientowało czytelników.
W drugiej połowie 2023 roku problemy w systemie wymusiły ręczne uporządkowanie katalogu. Do akcji kierowano, często z dnia na dzień, dużą część pracowników BN. Według związku miało to charakter improwizacji: katalogerzy od zbiorów specjalnych poprawiali opisy komiksów i literatury najnowszej. Związek twierdzi, że protestował przeciwko takiej organizacji pracy, bo jego zdaniem szkodziła ona zarówno jakości usług, jak i środowisku pracy bibliotekarzy.
Szczegółowo opisał te problemy dr hab. Jerzy Franke w książce z 2024 roku. Publikacja jest dostępna za darmo w repozytorium Uniwersytetu Warszawskiego na licencji Creative Commons. Autor zwraca w niej uwagę m.in., że film promujący OMNIS przedstawiał jako problem konieczność przeszukiwania katalogów bibliotek z osobna, choć w Polsce działały już NUKAT i multiwyszukiwarka KaRo.
Co to oznacza dla czytelników i mniejszych bibliotek
Dla czytelnika sprawa sprowadza się do tego, czy katalog jest czytelny i czy szukanie książki nie przypomina zgadywanki. Dla mniejszych bibliotek dochodzi druga kwestia. Według związku zawodowego są one zmuszane do rezygnacji z własnego oprogramowania i do kosztownej migracji, zamiast korzystać z elastycznych rozwiązań, takich jak otwarte API.
To klasyczny przykład uzależnienia od jednego dostawcy. Gdy kluczowy system działa na zasadach jednej firmy, instytucja traci siłę negocjacyjną przy cenach i warunkach, a rynek nie ma szansy pokazać alternatyw. Nie przeszkadza mi, że dostawca jest z zagranicy. Przeszkadza mi brak sprawdzenia, czy ktoś inny nie zrobiłby tego lepiej albo taniej.
Moje zdanie
Społeczeństwo obywatelskie patrzy na ręce instytucjom i reaguje. Czasem nie uda się załatwić sprawy odpowiednio szybko, ale co do zasady warto działać, bo reagowanie buduje sprawczość. Ta historia jest dobrym przykładem: skargę wniosła firma, bibliotekarze latami alarmowali, a KIO przyznała rację tym, którzy pytali o przejrzystość. Chcę, żeby książki były łatwe do znalezienia, a pieniądze publiczne wydawane tak, żeby rynek miał realną szansę.
Najczęstsze pytania
Co to jest OMNIS? To projekt Biblioteki Narodowej, którego celem jest centralny katalog bibliotek w Polsce, oparty na systemie Alma i wyszukiwarce Primo firmy Ex Libris.
Ile wynosi kara dla Biblioteki Narodowej? KIO nałożyła karę 31 tys. zł i obciążyła BN kosztami postępowania odwoławczego w wysokości 33 tys. zł.
Czy wyrok KIO jest prawomocny? Tak, od sierpnia 2026 roku. Biblioteka Narodowa złożyła jednak skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego i wniosła o wstrzymanie wykonania wyroku.
Co oznacza zamówienie z wolnej ręki? To tryb udzielania zamówień publicznych bez przetargu, dopuszczalny tylko w ściśle określonych przypadkach, np. gdy prawa wyłączne ma jeden dostawca.
Kto złożył skargę na BN? Gdyńska spółka MOL, producent oprogramowania dla bibliotek.
Źródła
- Magda Roszkowska, Gazeta Wyborcza
- Rynek Książki: Biblioteka Narodowa ukarana za naruszenie zasad konkurencji (5 listopada 2026)
- Jerzy Franke, Projekt OMNIS Biblioteki Narodowej, Warszawa 2024 (CC-BY, repozytorium UW)
- Stanowisko Związku Zawodowego Bibliotekarzy Biblioteki Narodowej
Doceniam rzetelne wyjaśnienie zawiłości wokół systemu OMNIS. Zastanawiam się, czy w przyszłości faktycznie uda się wyłonić wykonawcę w drodze przetargu.
Zaskoczył mnie ten monopol na system Alma. Cieszę się, że naświetliłaś kulisy OMNIS, bo jako czytelniczka sama miałam problem z wyszukiwaniem książek.