Krajowa Izba Odwoławcza nałożyła na Bibliotekę Narodową karę za kolejną umowę z wolnej ręki z izraelską firmą Ex Libris. Chodzi o system biblioteczny Alma i wyszukiwarkę Primo, na których opiera się projekt OMNIS, czyli centralny katalog bibliotek w Polsce. Piszę o tym jako autor i wydawca, bo od katalogu zaczyna się droga czytelnika do książki. Jeśli ten katalog szwankuje, cierpi każdy, kto próbuje coś znaleźć.

Najważniejsze fakty w pigułce

Czym jest OMNIS i skąd w nim Alma i Primo

Projekt OMNIS Biblioteki Narodowej ruszył oficjalnie w 2017 roku. Jego celem było stworzenie centralnego katalogu zbiorów bibliotecznych, w którym czytelnik znajdzie publikacje z wielu bibliotek w jednym miejscu. Według dr. hab. Jerzego Franke, autora książki „Projekt OMNIS Biblioteki Narodowej”, dofinansowanie projektu przekroczyło 63 mln zł.

W kwietniu 2018 roku przetarg wygrała firma Ex Libris. Kontrakt miał wartość 39 mln zł, a Biblioteka Narodowa kupiła system Alma i wyszukiwarkę Primo, nie nabywając jednak autorskich praw majątkowych do oprogramowania.

Potem zaczęły się umowy z wolnej ręki. W 2021 roku BN zawarła z Ex Librisem kolejną umowę, wartą 21,5 mln zł, uzasadniając tryb wyłącznymi prawami producenta do systemu. W marcu 2023 roku prezes Urzędu Zamówień Publicznych stwierdził w kontroli doraźnej naruszenie przepisów, a półtora miesiąca później potwierdziła to KIO. Mimo to pod koniec 2025 roku zapadła decyzja o kolejnej umowie w tym samym trybie.

Dlaczego KIO ukarała Bibliotekę Narodową

W styczniu 2026 roku spółka MOL zarzuciła BN naruszenie zasad uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców oraz nieuzasadnione odstąpienie od przetargu. KIO przyznała jej rację. Po wyroku Biblioteka Narodowa zaskarżyła go do Sądu Okręgowego w Warszawie, jednak skarga została odrzucona z przyczyn formalnych, bez merytorycznego rozpatrzenia zarzutów. W sierpniu 2026 roku rozstrzygnięcie stało się prawomocne.

Na tym historia się nie kończy. Jak przekazał Gazecie Wyborczej zastępca dyrektora BN Dominik Cieszkowski, 1 października 2026 roku instytucja wniosła skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego i poprosiła o wstrzymanie wykonania wyroku KIO.

Stanowisko Biblioteki Narodowej

Uczciwie trzeba przedstawić też drugą stronę. BN argumentuje, że w sprawie pomieszano dwa różne zagadnienia: utrzymanie i dostęp do już działającego systemu oraz wybór zupełnie nowego rozwiązania. Zmiana systemu tej klasy wymagałaby według Cieszkowskiego migracji blisko 20 mln rekordów bibliograficznych, odtworzenia integracji, testów, dostosowania procesów w około 750 bibliotekach i przeszkolenia użytkowników.

Biblioteka prowadzi obecnie wstępne konsultacje rynkowe, które mają pokazać, jakie systemy są dostępne i ile kosztowałaby zmiana. Jednocześnie podtrzymuje, że polskie firmy nie mają dziś rozwiązania, które mogłoby zastąpić Almę. Rozumiem ten argument. Problem w tym, że bez przetargu nikt nie sprawdził tego rzetelnie.

Chaos w katalogach i głos bibliotekarzy

Związek Zawodowy Bibliotekarzy Biblioteki Narodowej od lat zwraca uwagę na nieprawidłowości przy wdrażaniu systemów kupionych z wolnej ręki. Według związku sposób zastosowania Almy i Primo w setkach bibliotek doprowadził do chaosu w katalogach na niespotykaną dotąd skalę. Ta sama książka potrafiła wyświetlać się w kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu osobnych wynikach wyszukiwania, co dezorientowało czytelników.

W drugiej połowie 2023 roku problemy w systemie wymusiły ręczne uporządkowanie katalogu. Do akcji kierowano, często z dnia na dzień, dużą część pracowników BN. Według związku miało to charakter improwizacji: katalogerzy od zbiorów specjalnych poprawiali opisy komiksów i literatury najnowszej. Związek twierdzi, że protestował przeciwko takiej organizacji pracy, bo jego zdaniem szkodziła ona zarówno jakości usług, jak i środowisku pracy bibliotekarzy.

Szczegółowo opisał te problemy dr hab. Jerzy Franke w książce z 2024 roku. Publikacja jest dostępna za darmo w repozytorium Uniwersytetu Warszawskiego na licencji Creative Commons. Autor zwraca w niej uwagę m.in., że film promujący OMNIS przedstawiał jako problem konieczność przeszukiwania katalogów bibliotek z osobna, choć w Polsce działały już NUKAT i multiwyszukiwarka KaRo.

Co to oznacza dla czytelników i mniejszych bibliotek

Dla czytelnika sprawa sprowadza się do tego, czy katalog jest czytelny i czy szukanie książki nie przypomina zgadywanki. Dla mniejszych bibliotek dochodzi druga kwestia. Według związku zawodowego są one zmuszane do rezygnacji z własnego oprogramowania i do kosztownej migracji, zamiast korzystać z elastycznych rozwiązań, takich jak otwarte API.

To klasyczny przykład uzależnienia od jednego dostawcy. Gdy kluczowy system działa na zasadach jednej firmy, instytucja traci siłę negocjacyjną przy cenach i warunkach, a rynek nie ma szansy pokazać alternatyw. Nie przeszkadza mi, że dostawca jest z zagranicy. Przeszkadza mi brak sprawdzenia, czy ktoś inny nie zrobiłby tego lepiej albo taniej.

Moje zdanie

Społeczeństwo obywatelskie patrzy na ręce instytucjom i reaguje. Czasem nie uda się załatwić sprawy odpowiednio szybko, ale co do zasady warto działać, bo reagowanie buduje sprawczość. Ta historia jest dobrym przykładem: skargę wniosła firma, bibliotekarze latami alarmowali, a KIO przyznała rację tym, którzy pytali o przejrzystość. Chcę, żeby książki były łatwe do znalezienia, a pieniądze publiczne wydawane tak, żeby rynek miał realną szansę.

Najczęstsze pytania

Co to jest OMNIS? To projekt Biblioteki Narodowej, którego celem jest centralny katalog bibliotek w Polsce, oparty na systemie Alma i wyszukiwarce Primo firmy Ex Libris.

Ile wynosi kara dla Biblioteki Narodowej? KIO nałożyła karę 31 tys. zł i obciążyła BN kosztami postępowania odwoławczego w wysokości 33 tys. zł.

Czy wyrok KIO jest prawomocny? Tak, od sierpnia 2026 roku. Biblioteka Narodowa złożyła jednak skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego i wniosła o wstrzymanie wykonania wyroku.

Co oznacza zamówienie z wolnej ręki? To tryb udzielania zamówień publicznych bez przetargu, dopuszczalny tylko w ściśle określonych przypadkach, np. gdy prawa wyłączne ma jeden dostawca.

Kto złożył skargę na BN? Gdyńska spółka MOL, producent oprogramowania dla bibliotek.

Źródła

2 Responses

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *