Wynagrodzenie za wypożyczenia biblioteczne. Jak działa PLR i dlaczego Twoja książka może w ogóle nie wejść do systemu

Mało kto o tym wie, ale jeśli Twoja książka trafiła do biblioteki publicznej, teoretycznie możesz co roku dostać za to realne pieniądze. Nie od czytelnika, nie od biblioteki, tylko z osobnego funduszu, który istnieje właśnie po to, żeby zrekompensować autorom fakt, że ktoś czyta ich książkę za darmo zamiast ją kupić. System nazywa się PLR, czyli Public Lending Right, a po polsku po prostu wynagrodzenie za wypożyczenia biblioteczne.

Problem w tym, że mechanizm ten opiera się na wąskiej próbie bibliotek, a nie na wszystkich placówkach w Polsce. To rodzi masę nieporozumień wśród autorów, zwłaszcza tych z self-publishingu, którzy słyszą hasło „pieniądze za wypożyczenia” i zakładają, że wystarczy mieć książkę gdziekolwiek na półce bibliotecznej. Poniżej rozkładam to na czynniki pierwsze: skąd biorą się te pieniądze, do których bibliotek naprawdę musisz trafić z egzemplarzem obowiązkowym, które biblioteki są brane pod uwagę przy wyliczaniu wynagrodzenia, i co się dzieje, gdy Twojej książki w tej drugiej grupie po prostu nie ma.

Czym jest wynagrodzenie za wypożyczenia biblioteczne (PLR)

Public Lending Right ma rekompensować autorom, tłumaczom, ilustratorom i wydawcom to, że czytelnik zamiast kupić książkę, wypożycza ją z biblioteki publicznej. W Polsce system wprowadzono nowelizacją prawa autorskiego z 11 września 2015 roku, a pierwsze wypłaty poszły w 2016 roku. Za podział i wypłatę odpowiada Stowarzyszenie Autorów i Wydawców Copyright Polska, wyznaczone przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w drodze konkursu.

Skąd biorą się pieniądze? Co roku na ten cel przeznacza się kwotę odpowiadającą części wydatków bibliotek publicznych na zakupy książek w roku poprzednim, a środki pochodzą z Funduszu Promocji Kultury, czyli z podatku od gier hazardowych. Ani biblioteki, ani czytelnicy nic z tego tytułu nie płacą, więc nikt nie traci na tym, że system w ogóle istnieje.

Podział wygląda tak: po odliczeniu kosztów obsługi systemu, 75 procent puli trafia do twórców, a 25 procent do wydawców. Tłumacze dostają 30 procent stawki należnej autorowi utworu oryginalnego w języku polskim. Ustawa przewiduje też górny i dolny próg wypłaty, więc jedna osoba nie zgarnie całej puli, nawet gdyby jej książki biły rekordy wypożyczeń.

Żeby w ogóle dostać wynagrodzenie, trzeba złożyć w Copyright Polska pisemne oświadczenie o woli jego otrzymywania, wraz z listą tytułów i numerami ISBN. Termin na złożenie lub aktualizację oświadczenia to 31 sierpnia danego roku, a samo prawo do wynagrodzenia wynika z autorstwa utworu, więc nie trzeba nikogo pytać o zgodę na jego naliczanie, wystarczy zgłosić chęć jego odbioru.

Jest tu jedna rzecz, którą trzeba mieć z tyłu głowy zanim przejdziemy dalej. System obejmuje wyłącznie utwory wyrażone słowem, powstałe lub opublikowane w języku polskim w formie drukowanej. To zapis wprost w rozporządzeniu, które reguluje cały mechanizm. E-booki i audiobooki wypożyczane przez biblioteczne platformy cyfrowe nie są w tej chwili objęte tym systemem wynagrodzeń, niezależnie od tego, ile razy zostały wypożyczone.

Jak liczy się wysokość wynagrodzenia za wypożyczenia biblioteczne

Wysokość wynagrodzenia należnego danemu autorowi w danym roku nie zależy od tego, ile razy jego książkę wypożyczono w całej Polsce. Zależy wyłącznie od liczby wypożyczeń zarejestrowanych w bibliotekach wskazanych w rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, czyli w ściśle określonej próbie placówek. Te biblioteki co roku przekazują Copyright Polska dane: ile razy wypożyczono każdy tytuł, identyfikowany po numerze ISBN, wraz z danymi autora, tłumacza i wydawcy.

Innymi słowy, cały system działa na zasadzie próby statystycznej, a nie pełnego spisu. Początkowo próba obejmowała 60 bibliotek, potem 80, a od 1 stycznia 2025 roku rozszerzono ją do 100 placówek w całej Polsce, żeby lepiej odzwierciedlała realne czytelnictwo w różnych regionach i typach miejscowości, nie tylko w dużych miastach.

Egzemplarz obowiązkowy. Osobny obowiązek, o którym każdy wydawca powinien wiedzieć

Zanim przejdziemy do wykazu bibliotek liczących się przy PLR, trzeba rozdzielić dwie zupełnie różne sprawy, bo w sieci często się je myli. Egzemplarz obowiązkowy to nie to samo co udział w systemie wynagrodzeń za wypożyczenia.

Zgodnie z ustawą z 7 listopada 1996 roku o obowiązkowych egzemplarzach bibliotecznych, każdy wydawca w Polsce, także self-publisher, ma obowiązek nieodpłatnie przekazać określoną liczbę egzemplarzy swojej publikacji wskazanym bibliotekom. Chodzi o zachowanie dorobku wydawniczego kraju, a nie o generowanie wynagrodzeń. Obowiązek dotyczy zarówno wydań drukowanych, jak i cyfrowych, przy czym e-booki przekazuje się elektronicznie przez Repozytorium Cyfrowe Biblioteki Narodowej, w usłudze POLONA dla Wydawców, a nie pocztą.

Liczba egzemplarzy zależy od nakładu. Poniżej pełny wykaz bibliotek uprawnionych do egzemplarza obowiązkowego, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Kultury i Sztuki z 6 marca 1997 roku (z późniejszą zmianą z 1999 roku).

Nakład do 100 egzemplarzy: wysyłasz 2 egzemplarze

Nakład powyżej 100 egzemplarzy: wysyłasz 17 egzemplarzy

Do Biblioteki Narodowej i Biblioteki Jagiellońskiej idą wtedy po 2 egzemplarze każda, a dodatkowo po 1 egzemplarzu do 13 kolejnych bibliotek:

Egzemplarze wysyłasz do Biblioteki Narodowej w ciągu 5 dni od zakończenia produkcji publikacji, a do pozostałych bibliotek w ciągu 14 dni. Przesyłka jest zwolniona z opłaty pocztowej, jeśli w miejscu znaczka wpiszesz „EGZEMPLARZ OBOWIĄZKOWY ZWOLNIONY Z OPŁATY POCZTOWEJ”, a do paczki dołączasz wykaz przekazywanych publikacji w dwóch egzemplarzach. Za uchylanie się od tego obowiązku grozi kara grzywny, choć w praktyce egzekwowanie bywa luźne.

Ważne: żadna z tych 15 bibliotek (Biblioteka Narodowa, Biblioteka Jagiellońska i 13 pozostałych) nie pokrywa się automatycznie z listą 100 bibliotek raportujących dane do systemu PLR, o której za chwilę. Wysłanie egzemplarza obowiązkowego to spełnienie osobnego obowiązku prawnego. Nie gwarantuje ono, że Twoja książka pojawi się w statystykach wypożyczeń liczących się przy wynagrodzeniu.

Aktualne biblioteki brane pod uwagę przy rozliczaniu PLR

To jest lista, która realnie decyduje o wysokości wynagrodzenia za wypożyczenia. Poniższy wykaz pochodzi z obwieszczenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 25 lutego 2026 roku, ogłaszającego jednolity tekst rozporządzenia w sprawie procedury podziału i wypłaty wynagrodzenia za użyczanie (Dz.U. z 2026 r. poz. 279). To 100 bibliotek publicznych, rozsianych po wszystkich województwach, w różnej skali miejscowości: od Warszawy i Krakowa, przez miasta średniej wielkości, aż po niewielkie gminy.

Warto zwrócić uwagę, że próba obejmuje mieszankę bibliotek wojewódzkich, miejskich i gminnych, w miejscowościach od kilkusettysięcznych miast po gminy liczące poniżej dwóch tysięcy mieszkańców, jak Bogoria czy Cieplewo. To celowy zabieg, który ma odzwierciedlać realne czytelnictwo w różnej skali, a nie tylko w największych ośrodkach.

FAQ

Skąd wiadomo, czy moja książka jest w tych 100 bibliotekach?

Sam wykaz bibliotek nie mówi nic o zawartości ich katalogów. Trzeba by sprawdzić katalog każdej z nich osobno, przez system biblioteczny wskazany w tabeli (Alma, Aleph, Sowa, MAK+, Alfios), albo skorzystać z wyszukiwarki po ISBN dostępnej na platformie Copyright Polska, która pokazuje, czy dany tytuł pojawił się w zebranych statystykach wypożyczeń.

Zastanawiam się, czy jeśli w żadnej z nich nie ma mojej książki (a w innych są), to dostanę wynagrodzenie z tego systemu? Jak to działa? Może warto wysłać paczkę z książką do tych bibliotek?

Nie dostaniesz wynagrodzenia z tego konkretnego tytułu, jeśli nie ma go w żadnej z tych 100 bibliotek, i to niezależnie od tego, jak bardzo jest poczytna gdzie indziej. Cały mechanizm nie liczy ogólnej popularności książki, tylko konkretne wypożyczenia zarejestrowane w tej ściśle określonej próbie placówek. Jeśli tam Twojego tytułu nie ma, system po prostu nie ma czego zliczyć.

Zanim jednak zaczniesz pakować paczki, są dwie sprawy, które warto rozstrzygnąć wcześniej.

Po pierwsze, PLR obejmuje wyłącznie utwory w formie drukowanej. Jeśli dana pozycja funkcjonuje wyłącznie jako e-book, nie kwalifikuje się do tego systemu wynagrodzeń bez względu na to, w ilu bibliotekach się znajdzie i ile razy zostanie wypożyczona. To zapisane wprost w rozporządzeniu regulującym cały mechanizm.

Po drugie, samodzielne wysyłanie egzemplarzy do wybranych bibliotek z tej listy nie jest sformalizowaną drogą wejścia do systemu. Te 100 placówek nie ma obowiązku przyjmowania i katalogowania darowanych książek od autorów, wiele bibliotek ma własne, dość rygorystyczne polityki przyjmowania darów i część takich przesyłek po prostu nie trafia do zbiorów. Nawet gdyby książka została przyjęta, wciąż musiałaby zostać opracowana, wprowadzona do katalogu i realnie wypożyczana, żeby zebrać jakiekolwiek dane liczące się przy wyliczaniu wynagrodzenia za dany rok. To zupełnie inna droga niż egzemplarz obowiązkowy, który biblioteki mają prawny obowiązek przyjąć.

W praktyce najskuteczniejszą drogą do obecności w bibliotekach jest to, co i tak działa najlepiej przy budowaniu zasięgu książki: dostępność u dystrybutorów, z których biblioteki zamawiają nowości, oraz zwykłe zainteresowanie bibliotekarzy tytułem, a nie punktowe wysyłki do wybranej setki placówek.

Czy self-publisher też może się ubiegać o wynagrodzenie za wypożyczenia?

Tak, prawo do wynagrodzenia wynika z autorstwa utworu, nie z tego, kto jest wydawcą. Trzeba złożyć oświadczenie w Copyright Polska do 31 sierpnia, wskazując tytuł, numer ISBN, rok wydania i dane do wypłaty.

Czy wysłanie egzemplarza obowiązkowego do Biblioteki Narodowej i Biblioteki Jagiellońskiej pomaga w systemie PLR?

Bezpośrednio nie, bo żadna z tych dwóch bibliotek nie znajduje się na liście 100 placówek raportujących dane do wyliczania wynagrodzenia. Egzemplarz obowiązkowy ma inny cel: zabezpiecza dorobek wydawniczy kraju i buduje obecność książki w bibliografii narodowej oraz katalogach BN, co samo w sobie jest wartościowe dla widoczności tytułu, tylko po prostu nie przekłada się wprost na wypłaty z PLR.

Gdzie znajdę informacje z dziennika ustaw?

Oficjalny rządowy dokument dotyczący systemu rozliczeń bibliotecznych wraz z wykazem 100 bibliotek, które uczestniczą w obliczaniu wypożyczeń znajdziesz tu.

A jak to wygląda u mnie?

Projektując proces wydawniczy dla „Kłamstw szklanych wież”, od razu dopilnowałem wszystkich formalności związanych z egzemplarzem obowiązkowym (tak, paczki do BN i Jagiellonki poszły terminowo!). Jeśli chcesz zobaczyć, jak wygląda książka wydana niezależnie, ale z zachowaniem najwyższych standardów rynku – wpadaj do mojego sklepu po wersję papierową lub pobierz darmową próbkę, żeby sprawdzić mój warsztat.